จิตฺเต อสงฺกิลิฏฺเฐ สุคติ ปาฏิกงฺขา “เมื่อจิตไม่เศร้าหมองแล้ว สุคติเป็นอันหวังได้”
คนที่มีจิตไม่เศร้าหมอง คือคนที่ไม่ถูกกิเลสครอบงำ ไม่ว่าจะเป็นความโลภ ความโกรธ หรือความหลง จิตใจของเขาย่อมเป็นอิสระ
จิตฺเตน นียตี โลโก “โลกอันจิตย่อมนำไป”
คำว่า “โลก” ในที่นี้หมายถึง สัตว์โลกทั้งหลาย ไม่ว่าจะเป็นมนุษย์หรือสัตว์เดรัจฉาน ต่างก็ถูกชักนำด้วยอำนาจของจิตทั้งสิ้น
จิตฺตสฺส ทมโถ สาธุ “การฝึกจิต เป็นความดี”
จิต คือ ตัวการสำคัญของทุกสิ่งทุกอย่างในชีวิต มนุษย์ทำความดีได้ก็เพราะจิตเป็นผู้สั่งการให้ทำ และในทางตรงกันข้าม
จิตฺตํ ทนฺตํ สุขาวหํ “จิตที่ฝึกดีแล้ว นำสุขมาให้”
จิตที่ฝึกดีแล้ว หมายถึง จิตที่ถูกชำระล้างให้หมดสิ้นจากมลทินคือกิเลส ไม่ว่าจะเป็นความโลภ ความโกรธ หรือความหลง
จิตฺตํ คุตฺตํ สุขาวหํ “จิตที่คุ้มครองดีแล้ว นำสุขมาให้”
จิตที่คุ้มครองดีแล้ว หมายถึงจิตที่ถูกรักษาอย่างมั่นคง ไม่หวั่นไหวไปตามอารมณ์ของโลก เมื่อเผชิญกับสิ่งที่มากระทบ
วิหญฺญตี จิตฺตวสานุวตฺตี “ผู้ประพฤติตามอำนาจจิต ย่อมลำบาก”
ธรรมชาติของจิตนั้น ย่อมไหลลงสู่ที่ต่ำอยู่เสมอ กล่าวคือ มักยินดีในสิ่งที่น่าปรารถนา น่าใคร่ และน่าพอใจ เหมือนน้ำที่ปล่อยไว้ตามธรรมดา
จิตฺตํ อตฺตโน อุชุกมกํสุ “คนฉลาด ได้ทำจิตของตนให้ซื่อตรง”
ธรรมดาของจิตนั้น มักคิดฟุ้งซ่านไปเรื่อย คิดไปตามอำนาจของกิเลสที่คอยปรุงแต่งและชักจูงให้ไขว้เขว จิตที่เป็นเช่นนี้เรียกว่า “จิตคด” คือไม่ตรง
สจิตฺตปริยายกุสลา ภเวยฺยุํ “พึงเป็นผู้ฉลาดในกระบวนจิตของตน”
ธรรมชาติของจิตนั้น เปรียบได้กับธรรมชาติของน้ำ น้ำย่อมไหลลงสู่ที่ต่ำอยู่เสมอฉันใด จิตของมนุษย์ก็มีธรรมชาติไหลลงสู่อารมณ์ต่ำ ๆ อยู่เสมอฉันนั้น
เตลปตฺตํ ยถา ปริหเรยฺย เอวํ สจิตฺตมนุรกฺเข
ธรรมดาของจิตนั้น เป็นสภาพที่แปรปรวนและเปลี่ยนแปลงอยู่เสมอ จิตมักหวั่นไหวไปตามอารมณ์ต่าง ๆ ได้ง่าย เพียงมีสิ่งใดมากระทบเล็กน้อย
สจิตฺตมนุรกฺขถ “จงตามรักษาจิตของตนไว้”
ธรรมดาของจิตนั้นเป็นสภาพที่อ่อนไหวได้ง่าย ย่อมโอนเอนไปตามอำนาจของกิเลสโดยไม่รู้ตัว กิเลสหลอกให้รักก็รัก กิเลสหลอกให้โลภก็โลภ
จิตฺตํ รกฺเขถ เมธาวี “ผู้มีปัญญาพึงรักษาจิต”
ผู้มีปัญญา คือผู้ที่มีวิจารณญาณ มองเห็นสรรพสิ่งตามความเป็นจริง ไม่ถูกอคติหรือความลุ่มหลงบิดเบือนการรับรู้ เขาย่อมเข้าใจชัด
ยโต ยโต จ ปาปกํ ตโต ตโต มโน นิวารเย
บาป หมายถึง สภาวะที่ทำให้จิตใจตกต่ำ เป็นเหตุแห่งความเดือดร้อน และเป็นต้นทางแห่งความฉิบหายทั้งในปัจจุบันและอนาคต
สพฺพรสํ ธมฺมรโส ชินาติ “รสแห่งธรรม ชนะรสทั้งปวง”
ในบรรดารสทั้งหลายที่มีอยู่ในโลกนี้ รสพระธรรมเป็นรสที่ประเสริฐที่สุด รสอื่น ๆ เป็นเพียงรสชาติที่รับรู้ด้วยลิ้น แต่รสพระธรรม
อนวฏฺฐิตจิตฺตสฺส สทฺธมฺมํ อวิชานโต ปริปฺลวปสาทสฺส ปญฺญา น ปริปูรติ.
เมื่อมีจิตไม่มั่นคง ไม่รู้พระสัทธรรม มีความเลื่อมใสเลื่อนลอย ปัญญาย่อมไม่บริบูรณ์.
อปฺปมาณํ หิตํ จิตฺตํ ปริปุณฺณํ สุภาวิตํ ยํ ปมาณํ กตํ กมฺมํ น ตํ ตตฺราวสิสฺสติ.
จิตเกื้อกูลที่อบรมบริบูรณ์ดีแล้ว เป็นจิตหาประมาณมิได้ กรรมใดที่ทำแล้วพอประมาณ กรรมนั้น จักไม่เหลือในจิตนั้น.
อานาปานสฺสติ ยสฺส อปริปุณฺณา อภาวิตา กาโยปิ อิญฺชิโต โหติ จิตฺตมฺปิ โหติ อิญฺชิตํ.
สติกำหนดลมหายใจเข้าออก อันผู้ใดไม่อบรมให้บริบูรณ์ ทั้งกายทั้งจิตของผู้นั้นก็หวั่นไหว.
อานาปานสฺสติ ยสฺส ปริปุณฺณา สุภาวิตา กาโยปิ อนิญฺชิโต โหติ จิตฺตมฺปิ โหติ อนิญฺชิตํ.
สติกำหนดลมหายใจเข้าออก อันผู้ใดอบรมบริบูรณ์ดีแล้ว ทั้งกายทั้งจิตของผู้นั้นก็ไม่หวั่นไหว.
ทิโส ทิสํ ยนฺตํ กยิรา เวรี วา ปน เวรินํ มิจฺฉาปณิหิตํ จิตฺตํ ปาปิโย นํ ตโต กเร.
โจรกับโจร หรือไพรีกับไพรี พึงทำความพินาศให้แก่กัน ส่วนจิตที่ตั้งไว้ผิด พึงทำเขาให้เสียหายยิ่งกว่านั้น.