ทิโส ทิสํ ยนฺตํ กยิรา เวรี วา ปน เวรินํ มิจฺฉาปณิหิตํ จิตฺตํ ปาปิโย นํ ตโต กเร.

ทิโส ทิสํ ยนฺตํ กยิรา     เวรี วา ปน เวรินํ
มิจฺฉาปณิหิตํ จิตฺตํ       ปาปิโย นํ ตโต กเร.

โจรกับโจร หรือไพรีกับไพรี พึงทำความพินาศให้แก่กัน ส่วนจิตที่ตั้งไว้ผิด พึงทำเขาให้เสียหายยิ่งกว่านั้น.

(พุทฺธ) ขุ.ธ. 25/20.

ธรรมดาของคนที่เป็นศัตรูคู่อาฆาตกัน ย่อมคอยจ้องทำร้ายกันอยู่เสมอ ต่างฝ่ายต่างห้ำหั่น จ้องทำลายล้าง และสร้างความเดือดร้อนให้แก่กันและกันไม่รู้จบสิ้น จึงเรียกได้ว่าเป็นการ “จองเวรจองกรรม” กันอย่างต่อเนื่อง

คนที่เป็นศัตรูคู่อาฆาตเหล่านี้ แม้จะสามารถทำร้ายกันได้จริง แต่ก็ทำได้เพียงเท่าที่กำลังของมนุษย์จะพึงทำได้เท่านั้น สร้างความเสียหายได้เพียงระดับที่เป็นไปได้ตามความสามารถของคนธรรมดา

แต่สิ่งที่น่ากลัวยิ่งกว่าศัตรูภายนอก ก็คือ “จิตที่ตั้งไว้ผิด” ของเราเอง จิตที่ไม่ได้รับการอบรมให้ตั้งมั่นในคุณธรรม ไม่ได้รับการฝึกให้มั่นคงในความดี ย่อมเป็นภัยร้ายแรงที่สามารถสร้างความฉิบหายให้กับเราได้ยิ่งกว่าศัตรูภายนอกเสียอีก

จิตที่ตั้งไว้ผิด จะคอยชักจูงให้เรากระทำกรรมชั่วต่าง ๆ เช่น ทำผิดกฎหมายบ้านเมือง ละเมิดศีลธรรม หรือประพฤติสิ่งที่เสื่อมทราม จิตที่เต็มไปด้วยกิเลสเช่นนี้จะทำให้เราไม่รู้จักเกรงกลัวบาป ไม่รู้จักละอายต่อการกระทำผิด

ผลของการกระทำที่เกิดจากจิตที่ตั้งไว้ผิด คือการต้องได้รับโทษในสังคม เช่น การถูกตำรวจจับติดคุก การถูกสังคมรังเกียจ การถูกประณามเย้ยหยัน นี่คือผลกรรมที่ปรากฏในชาตินี้อย่างชัดเจน และเป็นสิ่งที่หลีกเลี่ยงไม่ได้หากเราปล่อยให้จิตชักนำไปในทางผิด

นอกจากโทษในปัจจุบันแล้ว กรรมชั่วที่เกิดจากจิตที่ตั้งไว้ผิดยังสามารถนำพาเราไปสู่อบายภูมิหลังความตาย ยกตัวอย่างเช่น คนที่ฆ่าคนอื่นตาย นอกจากจะถูกตำรวจจับและได้รับโทษทางโลกแล้ว เมื่อเขาสิ้นชีวิต ก็ยังต้องไปตกนรกเพื่อชดใช้กรรมอีกด้วย

จะเห็นได้ชัดว่า จิตที่ตั้งไว้ผิดนั้นเป็นต้นเหตุสำคัญแห่งความพินาศ มันสร้างความเสียหายแก่เราได้มากมายและร้ายแรงกว่าที่ศัตรูคู่อาฆาตภายนอกจะทำได้ เพราะศัตรูภายนอกทำร้ายเราได้เพียงชั่วครั้งชั่วคราว แต่จิตที่ตั้งไว้ผิดจะทำร้ายเราได้ทั้งชาตินี้และชาติหน้า

เพราะฉะนั้น ผู้มีปัญญาย่อมตระหนักว่า ศัตรูที่แท้จริงคือจิตที่ไม่ได้รับการฝึกฝน หากไม่รีบแก้ไข ไม่รีบอบรม ก็จะต้องเผชิญกับหายนะที่ต่อเนื่องยาวนานทั้งในปัจจุบันและอนาคต

ด้วยเหตุนี้ พระพุทธศาสนาจึงสอนให้สาวกหมั่นอบรมจิตของตนให้ถูกต้อง ตั้งจิตไว้ในทางชอบ คือให้มั่นคงอยู่ในคุณธรรม ปฏิบัติในสิ่งที่ดีงาม และเว้นห่างจากบาปอกุศลทั้งปวง เพื่อความสุขสงบที่แท้จริง

ผู้ที่ฝึกจิตให้ตั้งอยู่ในความชอบเช่นนี้ ย่อมเป็นผู้รู้จักเกรงกลัวต่อบาป มีหิริโอตตัปปะ คือความละอายและความเกรงกลัวต่อการทำชั่ว เมื่อมีคุณธรรมประจำใจ จิตก็จะนำพาไปสู่ความสุข ความสงบในโลกนี้ และความเกษมในโลกหน้าอย่างแน่นอน.