จิตฺตสฺส ทมโถ สาธุ.
“การฝึกจิต เป็นความดี”
(ขุ.ธ. 25/19)
จิต คือ ตัวการสำคัญของทุกสิ่งทุกอย่างในชีวิต มนุษย์ทำความดีได้ก็เพราะจิตเป็นผู้สั่งการให้ทำ และในทางตรงกันข้าม มนุษย์ทำความชั่วได้ก็เพราะจิตเป็นผู้สั่งการเช่นกัน ร่างกายนี้เปรียบเสมือนบ่าวหรือทาสของจิต เป็นเพียงผู้ปฏิบัติตามคำสั่งของจิตเท่านั้น ความดีหรือความชั่วทั้งหลายจึงขึ้นอยู่กับจิตเป็นหลัก
การฝึกจิต คือการทำให้จิตหมดพยศ ไม่ปล่อยให้จิตเตลิดไปตามอำนาจกิเลส แต่ทำให้จิตตั้งมั่นตรงต่อคุณธรรม ทำให้จิตเป็นกุศล ไม่ยินดีในสิ่งที่เป็นบาปอกุศล แต่ให้ยินดีในสิ่งที่เป็นบุญและความดีงาม เพื่อให้จิตสั่งการกายไปในทางที่ถูกต้อง
เมื่อบุคคลสามารถฝึกจิตได้ดังกล่าว เวลาจิตสั่งการให้กายกระทำสิ่งใด ก็ย่อมเป็นไปในทางที่เป็นบุญเป็นกุศลทั้งสิ้น ไม่ออกนอกลู่นอกทางไปสู่ความชั่วหรือทุจริต ผลประโยชน์ที่เกิดจากการฝึกจิตเช่นนี้ ผู้ที่ได้รับก่อนใครก็คือตัวเราเอง เป็นผู้มีความสุข สงบ และก้าวหน้าในธรรม
ด้วยเหตุนี้ โบราณาจารย์และครูบาอาจารย์ทั้งหลาย จึงเน้นย้ำให้ฝึกจิตอยู่เสมอ เพราะการฝึกจิตนั้นเป็นสิ่งที่ประเสริฐสูงสุด ยิ่งใครสามารถฝึกจิตได้ดีมากเพียงใด ก็ยิ่งได้รับประโยชน์จากจิตที่ฝึกแล้วมากเพียงนั้น ทั้งในโลกนี้และโลกหน้า
การฝึกจิตที่ดีนั้นควรทำในสามด้านสำคัญ คือ หนึ่ง ฝึกจิตให้ยินดีในการให้ทาน เสียสละ และแบ่งปันแก่ผู้อื่น สอง ฝึกจิตให้ยินดีในการรักษาศีล ประพฤติสุจริตทั้งทางกาย วาจา ใจ และสาม ฝึกจิตให้ยินดีในการเจริญภาวนา ทำจิตให้สงบและตั้งมั่น
การฝึกจิตให้ยินดีในการให้ทาน ย่อมทำให้จิตใจละความตระหนี่ เห็นคุณค่าของการเสียสละเพื่อผู้อื่น จิตที่เปี่ยมไปด้วยเมตตาและกรุณา ย่อมนำความสุขมาให้ทั้งตนเองและผู้อื่น เป็นพื้นฐานของความดีงามทั้งปวง
การฝึกจิตให้ยินดีในการรักษาศีล ย่อมทำให้กาย วาจา ใจ สะอาดบริสุทธิ์ ไม่เบียดเบียนตนเองและผู้อื่น ศีลคือเกราะคุ้มกันจิตไม่ให้เศร้าหมอง และเป็นพื้นฐานที่จะทำให้การเจริญภาวนาสามารถบรรลุผลได้
สุดท้ายคือการฝึกจิตให้ยินดีในการเจริญภาวนา เมื่อจิตตั้งมั่น สงบ และผ่องใส ย่อมเกิดปัญญาเห็นสรรพสิ่งตามความเป็นจริง เมื่อบุคคลฝึกจิตได้ครบทั้งสามด้านนี้ ผลย่อมเป็นคุณงามความดีมหาศาล บารมีเพิ่มพูนขึ้นเรื่อย ๆ จนกระทั่งสามารถเข้าถึงพระนิพพานได้ในที่สุด.