นนฺทิสมฺพนฺธโน โลโก วิตกฺกสฺส วิจารณํ
ตณฺหาย วิปฺปหาเนน สพฺพํ ฉินฺทติ พนฺธนํ.โลกมีความเพลิดเพลินเป็นเครื่องผูก มีวิตกเป็นเครื่องเที่ยวไป เพราะละตัณหาเสียได้ จึงชื่อว่าตัดเครื่องผูกได้ทั้งหมด.
(พุทฺธ) สํ.ส. 15/55.
พระพุทธพจน์นี้กล่าวถึงสัตว์โลกทั้งปวง ว่าเหตุที่ยังเวียนว่ายอยู่ในสังสารวัฏ ก็เพราะความเพลิดเพลินและความคิดปรุงแต่ง เมื่อมีความอยาก ความติดใจ ก็ถูกผูกมัดไว้กับโลก และเมื่อมีวิตกคิดปรุงแต่ง ก็เป็นเหตุให้เที่ยวไปไม่หยุด หากสามารถละตัณหาได้ ย่อมเป็นอิสระจากเครื่องผูกทั้งปวง
คำว่า “ความเพลิดเพลิน” ในที่นี้หมายถึงการติดใจ ยินดีในรูป เสียง กลิ่น รส สัมผัส และธรรมารมณ์ทั้งหลาย เมื่อใจหลงเพลิดเพลิน ก็เหมือนถูกมัดไว้ด้วยโซ่ที่มองไม่เห็น ทำให้ไม่อาจก้าวออกจากวงจรแห่งความเกิดได้
เพราะใจยึดติดในความสุขทางโลก ความเพลิดเพลินจึงเป็น “เครื่องผูก” ทำให้สัตว์โลกติดอยู่ในภพชาติ ไม่อาจหลุดพ้นได้ เหมือนนกที่ถูกขังในกรง ต่อให้บินได้ก็ไม่มีอิสระ เพราะไม่สามารถหนีออกจากกรงได้
“วิตก” หมายถึงความคิด ความตรึก ความปรุงแต่งทางใจ จิตของสัตว์โลกเมื่อยังมีตัณหา ก็ย่อมคิดวุ่นวายไม่หยุด คิดหาสิ่งที่อยาก คิดหาทางหนีสิ่งที่ไม่ชอบ ความคิดเช่นนี้เป็นแรงผลักให้จิตต้องเที่ยวไปในภพน้อยภพใหญ่
จิตที่ถูกวิตกครอบงำ เหมือนนักเดินทางที่ไม่เคยหยุดพัก คิดไปอดีต คิดไปอนาคต ย่อมก่อให้เกิดการเวียนว่ายในสังสารวัฏไม่รู้จบ ดังนั้น วิตกจึงเป็น “เครื่องเที่ยวไป” ที่พาจิตท่องเที่ยวไปในวัฏฏะ
ความเพลิดเพลินและวิตกเหล่านี้ ล้วนมีรากเหง้ามาจาก ตัณหา คือความอยากอันไม่รู้จักพอ ตัณหาทำให้เพลิดเพลินในอารมณ์ ตัณหาทำให้จิตคิดปรุงแต่ง และตัณหานี้เองคือสมุทัย อันเป็นเหตุให้เกิดทุกข์ไม่สิ้นสุด
เมื่อบุคคลใดสามารถละตัณหาได้ ความเพลิดเพลินย่อมดับลง วิตกฟุ้งซ่านย่อมสงบลง ใจที่เคยดิ้นรนเที่ยวไปก็หยุดนิ่ง กลับมาตั้งมั่นอยู่กับสติและปัญญา ไม่ถูกผูกมัดด้วยสิ่งใดอีก
การละตัณหาได้ จึงเป็นการตัดเครื่องผูกทั้งปวง เหมือนคนที่ปลดโซ่ตรวนออกจากขา ย่อมเดินไปได้อย่างอิสระ เมื่อไม่มีเครื่องผูก ก็ไม่มีสิ่งใดเหนี่ยวรั้ง จิตจึงเป็นอิสระอย่างแท้จริง
ผู้ที่ละตัณหาได้แล้ว ไม่ถูกความเพลิดเพลินในโลกผูกมัด ไม่ถูกวิตกพาให้เที่ยวไป ย่อมไม่ต้องเวียนว่ายตายเกิดอีกต่อไป ผลสูงสุดคือการหลุดพ้นจากสังสารวัฏ เข้าสู่นิพพานอันเป็นเอกันตบรมสุข
สรุปว่า สัตว์โลกทั้งปวงถูกผูกมัดด้วยความเพลิดเพลินและวิตกปรุงแต่ง หากยังมีตัณหา ก็ย่อมมีเครื่องผูก แต่หากละตัณหาได้แล้ว ย่อมตัดเครื่องผูกทั้งหมดได้ และพบกับความอิสระที่แท้จริงคือพระนิพพาน.