นิทฺทํ ตนฺทึ สเห ถีนํ ปมาเทน น สํวเส
อติมาเน น ติฏฺเฐยฺย นิพฺพานมนโส นโร.คนที่นึกถึงพระนิพพาน พึงครอบงำความหลับ ความเกียจคร้าน ความท้อแท้ ไม่พึงอยู่ด้วยความประมาท ไม่พึงตั้งอยู่ในความทะนงตัว.
(พุทฺธ) ขุ.สุ. 25/518.
คำว่า “นิพพาน” หมายถึง ความดับกิเลสและความดับกองทุกข์ทั้งปวง เป็นความหลุดพ้นสูงสุดที่พุทธศาสนิกชนพึงปรารถนา นิพพานมิใช่เพียงความสงบชั่วคราว แต่คือความดับอย่างสิ้นเชิงของตัณหา อุปาทาน และกิเลสทั้งหลาย
พระพุทธศาสนาถือว่านิพพานคือเป้าหมายสูงสุดของชีวิต เป็นสิ่งที่พระพุทธเจ้าทุกพระองค์ทรงสรรเสริญ เพราะเป็นสภาพที่พ้นจากทุกข์ ไม่เกิด ไม่แก่ ไม่เจ็บ ไม่ตาย เป็นสุขอันประเสริฐเหนือสุขใด ๆ
พระพุทธเจ้าทุกพระองค์ทรงบำเพ็ญบารมีอย่างยิ่งยวดตลอดระยะเวลายาวนาน ก็เพื่อให้ถึงซึ่งพระนิพพาน การสละกิเลสทั้งหลายไม่อาจทำได้โดยง่าย ต้องอาศัยความเพียร ความอดทน และปัญญาอันยิ่งใหญ่
สาวกทั้งหลายของพระพุทธเจ้าก็เช่นเดียวกัน การศึกษาธรรม การเจริญสติ สมาธิ และปัญญา ล้วนเป็นไปเพื่อพระนิพพาน มิใช่เพื่อผลเล็กน้อยทางโลก แต่เพื่อความพ้นทุกข์อย่างแท้จริง
ผู้ที่นึกถึงพระนิพพาน คือผู้ที่มุ่งปฏิบัติเพื่อดับกิเลสและทำลายตัณหา พระพุทธเจ้าตรัสแนะนำว่า ต้องครอบงำความหลับ ความเกียจคร้าน ความท้อแท้ และไม่ตั้งอยู่ในความประมาทหรือความทะนงตน
การปฏิบัติวิปัสสนากรรมฐานให้เข้าถึงพระนิพพาน ต้องอาศัยความเพียรอย่างยิ่ง ไม่มัวยินดีในความเกียจคร้าน ต้องควบคุมการนอน พักผ่อนพอเหมาะ และใช้เวลาที่เหลืออย่างมีค่าเพื่อเจริญสติ สมาธิ และปัญญา
ในระหว่างการปฏิบัติ กิเลสมักจะทำให้ผู้ปฏิบัติท้อแท้ เบื่อหน่าย ไม่อยากสู้ต่อ หากใจยอมแพ้ต่อความท้อแท้ ย่อมล้มเลิกความเพียรและไม่อาจถึงพระนิพพานได้ ผู้ใฝ่ในพระนิพพานจึงต้องมีกำลังใจที่มั่นคง
ความประมาทเป็นอุปสรรคใหญ่ของการปฏิบัติ เช่น คิดว่ายังหนุ่มสาวอยู่ ไว้แก่ค่อยปฏิบัติ หรือคิดว่ายังมีเวลาอีกมาก เดี๋ยวค่อยปฏิบัติ แต่แท้จริงแล้ว เราไม่รู้ว่าจะตายเมื่อใด หรือวันข้างหน้าจะมีสุขภาพแข็งแรงพอที่จะปฏิบัติหรือไม่ หากประมาท ย่อมเสียโอกาสสำคัญที่จะบำเพ็ญเพียรในปัจจุบัน
ความทะนงตัวก็เป็นมารร้ายที่กีดกันการเข้าถึงนิพพาน เพราะทำให้เป็นคนหัวดื้อ ไม่ฟังคำสอน ไม่เคารพครูบาอาจารย์ คิดว่าตนเก่งกว่าผู้อื่น ผลสุดท้ายก็ติดอยู่กับอัตตา ไม่อาจบรรลุพระนิพพานได้
ดังนั้น หากเรามุ่งหวังพระนิพพาน ต้องเอาชนะความหลับ ความเกียจคร้าน ความท้อแท้ กำจัดความประมาท และความทะนงตนให้หมดสิ้น พร้อมตั้งใจปฏิบัติวิปัสสนากรรมฐานอย่างจริงจัง เมื่อสิ้นตัณหาและกิเลสทั้งหลาย เราก็จะถึงพระนิพพาน อันเป็นสุขอันสูงสุดที่พระพุทธองค์ทรงสรรเสริญ.