ขนฺตี ปรมํ ตโป ตีติกฺขา.
“ขันติ คือ ความอดทน เป็นตบะอย่างยิ่ง”
(ที.มหา. 10/57, ขุ.ธ. 25/40)
ขันติ หมายถึง ความอดทน ความสามารถที่จะทนทานต่อสิ่งที่มากระทบกาย กระทบใจ โดยไม่หวั่นไหว ไม่ตกอยู่ในอำนาจของอารมณ์หรือกิเลสต่าง ๆ ที่เข้ามาครอบงำจิตใจ ขันติเป็นคุณสมบัติที่ช่วยให้ใจเรามั่นคง ไม่หวั่นไหวต่อความยากลำบากทั้งหลายที่เกิดขึ้นในชีวิตประจำวัน
เมื่อพูดถึงขันติในทางพระพุทธศาสนา ท่านจัดไว้ว่าเป็นธรรมอันสำคัญที่จะช่วยยับยั้งกิเลสไม่ให้ลุกลามใหญ่โต เพราะคนเราทุกคนย่อมมีกิเลสเกิดขึ้น เช่น ความโลภ ความโกรธ และความหลง แต่ถ้าใจเรามีขันติ เราจะสามารถทนทานและควบคุมไม่ให้กิเลสนั้นครอบงำจิตใจของเราได้
ขันติถูกยกย่องว่าเป็น “ตบะธรรม” อันสูงสุด เป็นเครื่องเผาผลาญกิเลสชั้นยอด กล่าวคือ เมื่อกิเลสเกิดขึ้น หากเรามีขันติ เราจะไม่ปล่อยให้กิเลสนั้นพัฒนาไปสู่การกระทำทางกายหรือทางวาจาที่ไม่ดี แต่สามารถระงับมันไว้ได้ในเบื้องต้น ทำให้กิเลสค่อย ๆ อ่อนกำลังลง
หากกิเลสไม่ถูกปล่อยให้ลุกลาม มันก็จะเบาบางลง เมื่อใจสงบลงแล้ว เราก็สามารถอาศัยหลักธรรมข้ออื่น ๆ ที่เป็นเครื่องแก้กิเลสนั้นโดยตรง เช่น ใช้เมตตาแก้ความโกรธ ใช้สติแก้ความหลง หรือใช้ปัญญาแก้ความโลภ ผลก็คือเราจะสามารถหลุดพ้นจากการถูกกิเลสบงการได้ทีละน้อย
ในชีวิตจริง ขันติเปรียบเสมือนเกราะป้องกันชั้นแรกของจิตใจ เมื่อมีสิ่งมากระทบ เช่น คำพูดที่ทำให้ไม่พอใจ หรือสถานการณ์ที่กดดัน ถ้าเรามีขันติ เราจะไม่รีบตอบโต้ด้วยอารมณ์ แต่จะยับยั้งไว้ก่อน พิจารณาด้วยเหตุผล แล้วจึงตัดสินใจอย่างถูกต้อง
หากบุคคลใดฝึกฝนขันติอย่างต่อเนื่อง ก็จะทำให้เป็นผู้มีจิตใจแข็งแรง ไม่หวั่นไหวง่าย ๆ เมื่อพบกับความยากลำบากก็ไม่ท้อถอย เมื่อเจอสิ่งยั่วยวนใจก็ไม่หวั่นไหว เมื่อเจออุปสรรคก็สามารถอดทนก้าวผ่านไปได้ ความอดทนนี้เองที่ทำให้ชีวิตก้าวหน้าและสงบสุขได้ในที่สุด
ตรงกันข้าม หากผู้ใดขาดขันติ ผู้นั้นย่อมพ่ายแพ้ต่อกิเลสอย่างง่ายดาย เมื่อความโกรธเกิดขึ้นก็รีบระเบิดออกมา เมื่อความโลภเกิดขึ้นก็ถูกผลักดันให้ทำผิดศีลธรรมอย่างรวดเร็ว เมื่อความหลงครอบงำก็ทำให้ตัดสินใจผิดพลาดโดยง่ายดาย ผลลัพธ์คือการกระทำกรรมชั่วช้าต่าง ๆ ตามอำนาจของกิเลส กลายเป็นบาปกรรมติดตัวไปอย่างยาวนาน
ดังนั้น ขันติธรรมจึงเป็นคุณธรรมที่เราทุกคนควรฝึกฝนและบำเพ็ญให้มั่นคง เพราะขันติเป็นด่านแรกที่ช่วยต้านทานกำลังของกิเลส หากขันติมีกำลังเข้มแข็ง ก็จะช่วยปกป้องใจไม่ให้กิเลสครอบงำได้ แต่ถ้าขันติอ่อนแอ เราก็ย่อมพ่ายแพ้ต่อกิเลส ดังนั้น การฝึกความอดทนจึงเปรียบเสมือนการเสริมสร้างภูมิคุ้มกันให้กับจิตใจ เพื่อก้าวไปสู่ความสงบและความหลุดพ้นได้ในที่สุด.