นตฺถิ ราคสโม อคฺคิ.
“ไฟเสมอด้วยราคะ ไม่มี”
(ขุ.ธ. 25/42, 48)
คำว่า “ไฟ” หมายถึงสิ่งที่ร้อน มีลักษณะเผาไหม้ เมื่ออยู่ใกล้สิ่งใดก็สามารถเผาสิ่งนั้นให้วอดวายไปได้ แต่ไฟธรรมดาสามัญนั้น เมื่อไหม้จนเหลือเพียงเถ้า ก็จะมอดดับไปเองตามธรรมชาติ หรือแม้ไฟไม่ดับเอง เรายังสามารถใช้น้ำหรือเครื่องมือดับไฟต่าง ๆ ที่มนุษย์ประดิษฐ์ขึ้น มาดับไฟให้สงบลงได้ไม่ยากนัก
ส่วนไฟคือ ราคะ นั้น หมายถึงความกำหนัด ความปรารถนาในกามและสิ่งที่น่าพอใจต่าง ๆ ไฟราคะเผาไหม้จิตใจของสรรพสัตว์มาหลายภพหลายชาติ มันไม่เคยดับไปเสียที ชาติที่แล้วมันเผา จาตินี้มันเผา และแน่นอนว่ามันจะตามเผาไหม้จิตใจเราไปทุกภพทุกชาติที่เกิด
ไฟธรรมดาสามัญสามารถดับได้ด้วยน้ำหรือเครื่องมือดับไฟ แต่ไฟคือราคะนั้น ไม่สามารถดับด้วยสิ่งภายนอกใด ๆ ได้ การดับไฟราคะจึงต้องอาศัยวิธีพิเศษ คือการเจริญ วิปัสสนากรรมฐาน ตามแนวทาง สติปัฏฐาน 4 พร้อมดำเนินชีวิตตามวิถีแห่ง อริยมรรคมีองค์ 8 จนเกิด วิปัสสนาญาณ ครบถ้วน
การเจริญวิปัสสนาเช่นนี้จะทำให้ผู้ปฏิบัติเห็นสภาวธรรมทั้งหลายตามความเป็นจริง รู้ว่าสิ่งทั้งปวง มีเกิดขึ้น ตั้งอยู่ และดับไป ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ และไม่มีตัวตน การเห็นแจ้งเช่นนี้จะค่อย ๆ ลดกำลังไฟราคะในใจ และทำให้สามารถดับมันได้ในที่สุด
ไฟราคะเผาไหม้จิตใจสรรพสัตว์ไม่เคยลดลงตามธรรมชาติของมัน มันเผาในทุกภพทุกชาติ เปรียบเหมือนไฟที่ไม่มีวันมอด หากไม่อาศัยการเจริญวิปัสสนากรรมฐาน ไฟราคะก็ยังคงเผาไหม้ต่อไปโดยไม่มีวันจบสิ้น
เมื่อเปรียบเทียบกับไฟธรรมดา ไฟราคะรุนแรงยิ่งกว่า เพราะไฟธรรมดาเผาไหม้ชั่วครั้งชั่วคราว เผาไหม้เพียงในภพชาตินั้น ๆ และสามารถดับได้ด้วยสิ่งต่าง ๆ ภายนอก แต่ไฟราคะนั้น เผาไหม้ทุกภพทุกชาติ และไม่สามารถดับได้ด้วยวิธีอื่นใดนอกจากการเจริญวิปัสสนากรรมฐาน
ผู้ที่มุ่งดับไฟราคะจึงต้องมีความเพียรอย่างแรงกล้า ปฏิบัติอย่างจริงจังและต่อเนื่อง ใช้สติและปัญญาในการพิจารณาสภาวธรรม จนสามารถเข้าใจสิ่งทั้งปวงตามความเป็นจริงได้
เมื่อวิปัสสนาญาณเกิดขึ้นครบถ้วน ไฟราคะจึงดับสนิท จิตใจสงบเย็น ไม่ถูกกามารมณ์ครอบงำอีกต่อไป ผู้ปฏิบัติจะเข้าถึงภาวะ อริยบุคคลขั้นสูงสุด คือพระอรหันต์ ซึ่งเป็นผู้พ้นจากกิเลสและตัณหาโดยสิ้นเชิง
ดังนั้น ไฟราคะจึงเป็นไฟที่ร้ายแรงที่สุด เปรียบได้กับไฟที่ไม่มีใครสามารถดับได้ด้วยวิธีธรรมดา การดับไฟราคะนั้น ต้องอาศัยปัญญา ความเพียร และการเจริญวิปัสสนากรรมฐานตามแนวทางของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเท่านั้น.