มานุเปตา อยํ ปชา มานคนฺถา มานวินิพฺพทฺธา ทิฏฺฐีสุ พฺยารมฺภกตา สํสารํ นาติวตฺตติ

มานุเปตา อยํ ปชา        มานคนฺถา มานวินิพฺพทฺธา
ทิฏฺฐีสุ พฺยารมฺภกตา     สํสารํ นาติวตฺตติ.

หมู่สัตว์นี้ประกอบด้วยมานะ มีมานะเป็นเครื่องร้อยรัด ถูกมานะมัดไว้ ทำความแข่งดีเพราะทิฏฐิ ย่อมล่วงสงสารไปไม่ได้.

(พุทฺธ) ขุ.อุ. 25/193.

มานะ คือ ความถือตัว ความสำคัญตน ที่เปรียบเทียบตนเองกับผู้อื่น ไม่ว่าจะเห็นว่าตนดีกว่าคนอื่น เสมอคนอื่น หรือด้อยกว่าคนอื่นก็ตาม ล้วนถือว่าเป็นมานะทั้งสิ้น เพราะเป็นการยึดมั่นใน “ตัวเรา-ของเรา”

เมื่อมีมานะในใจ ก็ทำให้เกิดความเย่อหยิ่ง จองหอง ถือดี หรือแม้กระทั่งดูหมิ่นตนเอง ความคิดเช่นนี้นำไปสู่พฤติกรรมที่ไม่งาม เช่น การยกตนข่มท่าน การแข่งขันเอาชนะคนอื่นโดยไม่จำเป็น และการสร้างความเดือดร้อนให้แก่ตนเองและผู้อื่น

มานะเป็นกิเลสที่ก่อทุกข์ก่อโทษแก่ใจ เพราะทำให้เกิดความไม่พอใจอยู่เสมอ ไม่ว่าตนจะคิดว่าดีกว่าคนอื่นหรือด้อยกว่าคนอื่น ใจก็ยังเกิดการเปรียบเทียบอยู่ตลอดเวลา ไม่อาจสงบเย็นได้

มานะมักเกิดควบคู่กับ ทิฏฐิ คือความเห็น เมื่อความเห็นของตนไม่ตรงกับผู้อื่น มักจะมีมานะเข้ามาเสริม ทำให้ยึดถือว่าความเห็นของตนถูกต้องที่สุด และมองว่าความเห็นของคนอื่นด้อยกว่า สิ่งนี้เรียกว่า ทิฏฐิมานะ

ผู้ที่มีทิฏฐิมานะมาก มักจะไม่ยอมฟังใคร ยึดมั่นในความคิดของตนเองอย่างดื้อรั้น มักเกิดการโต้เถียง ขัดแย้ง ไม่สามารถอยู่ร่วมกับผู้อื่นได้อย่างสงบสุข จึงเป็นสาเหตุของการทะเลาะวิวาทและการแตกแยกในสังคม

ในทางการปฏิบัติธรรมเพื่อความพ้นทุกข์ ทิฏฐิมานะเป็นอุปสรรคใหญ่ ผู้ที่เต็มไปด้วยทิฏฐิมานะมักจะเย่อหยิ่ง ไม่ฟังคำสอนของครูบาอาจารย์ หัวดื้อและอวดดี จึงไม่อาจเจริญในธรรมได้อย่างแท้จริง

หากผู้ใดปรารถนาจะหลุดพ้นจากวัฏสงสาร จึงต้องหมั่นสังเกตใจ และละมานะให้ได้ ไม่ว่าจะเป็นการคิดว่าตนดีกว่าคนอื่น เสมอคนอื่น หรือด้อยกว่าคนอื่น เพราะการสำคัญตนทั้งหมดนั้นล้วนทำให้ใจติดอยู่กับตัวตน ไม่อาจเข้าถึงความจริงของอนัตตาได้

การละมานะทำได้ด้วยการเจริญสติและปัญญา รู้เท่าทันอาการถือตัวและเปรียบเทียบในใจ ฝึกความอ่อนน้อมถ่อมตน ยอมรับความเห็นของผู้อื่นอย่างมีเมตตา และปฏิบัติตามคำแนะนำของผู้รู้ผู้มีประสบการณ์

ผู้ปฏิบัติธรรมควรทำความเห็นให้ตรง คือให้สอดคล้องกับสัจธรรม ไม่ใช่ยึดตามความเห็นของตนเองเพียงอย่างเดียว การเข้าหาครูบาอาจารย์ ฟังธรรม และศึกษาพระไตรปิฎก จะช่วยปรับความเห็นให้ตรงต่อความถูกต้องได้

ดังนั้น มานะและทิฏฐิจึงเป็นกิเลสที่ต้องละให้ได้ ผู้ใดสามารถวางความถือตัว ความสำคัญตน และความยึดมั่นในความเห็นลงได้ ย่อมเปิดทางให้จิตใจอ่อนโยน อ่อนน้อม พร้อมต่อการเจริญในธรรม และสามารถดำเนินไปสู่ความพ้นทุกข์ได้ในที่สุด.