โทโส โกธสมุฏฺฐาโน.
“โทสะ มีความโกรธเป็นสมุฏฐาน”
(ขุ.ชา.ทสก. 27/273)
โทสะ คือ ความประทุษร้าย หมายถึง อารมณ์ที่ทำร้ายจิตใจของเราให้เศร้าหมองและร้อนรุ่ม เมื่อโทสะเกิดขึ้น มันจะกัดกร่อนความสงบภายในใจ ทำให้เราสูญเสียความผ่องใสและความสุขที่ควรจะมี
โทสะไม่เพียงแต่ทำร้ายจิตใจของเราเองเท่านั้น แต่ยังส่งผลต่อความสัมพันธ์กับผู้อื่น เมื่อใจร้อนรุ่มเพราะโทสะ เรามักแสดงออกด้วยคำพูดหรือการกระทำที่ทำให้ผู้อื่นเดือดร้อน เสียใจ หรือได้รับความเสียหาย เป็นการแพร่ขยายความทุกข์ออกไปสู่รอบข้าง
ก่อนที่โทสะจะเกิดขึ้น ความโกรธมักเกิดขึ้นมาก่อน ความโกรธคือความขุ่นเคืองใจขั้นต้น หากเราไม่รู้จักควบคุมและปล่อยให้ความโกรธเติบโต มันก็จะพัฒนาเป็นโทสะที่มีพลังทำลายสูงกว่าเดิม
เมื่อโทสะเกิดขึ้นแล้ว บุคคลที่ตกอยู่ในอำนาจของมันมักจะกระทำการที่เป็นการประทุษร้าย ไม่ว่าจะเป็นการใช้ถ้อยคำทำร้ายจิตใจ การลงมือทำร้ายร่างกาย หรือการกระทำอื่น ๆ ที่สร้างความเสียหาย ทั้งหมดนี้มีรากฐานมาจากความโกรธที่ไม่ได้รับการควบคุม
ดังนั้น หากเราต้องการป้องกันไม่ให้โทสะครอบงำ สิ่งแรกที่ต้องทำคือการป้องกันความโกรธไม่ให้เกิดขึ้นตั้งแต่ต้น เพราะหากไม่มีความโกรธ โทสะก็ไม่สามารถเกิดขึ้นได้ เนื่องจากความโกรธคือสมุฏฐานหรือแหล่งกำเนิดของโทสะ
การป้องกันความโกรธสามารถทำได้ด้วยการเจริญเมตตาอย่างสม่ำเสมอ เมื่อจิตมีเมตตา ย่อมมองผู้อื่นด้วยความปรารถนาดี ไม่คิดร้าย ไม่โกรธง่าย การแผ่เมตตาไปยังสรรพสัตว์ทั้งหลาย ทำให้ใจอ่อนโยนและร่มเย็นอยู่เสมอ
นอกจากนี้ การฝึกมองโลกในแง่บวกก็ช่วยได้เช่นกัน หากเราฝึกคิดว่า คนอื่นก็ล้วนมีเหตุผลของการกระทำ มีความผิดพลาดเป็นธรรมดา และเราเองก็ย่อมเคยผิดพลาดเหมือนกัน การให้อภัยและปรารถนาความสุขความเจริญแก่ผู้อื่น จะช่วยลดการเกิดความโกรธลงได้มาก
เมื่อความโกรธไม่เกิดขึ้น โทสะก็ไม่สามารถปรากฏได้ ผลลัพธ์คือจิตใจของเราจะสงบเย็น ไม่ถูกเผาผลาญด้วยความร้อนรุ่มจากโทสะ สารถดำรงชีวิตได้อย่างมีความสุขและสงบร่มเย็น.