ขนฺติ ธีรสฺส ลงฺกาโร ขนฺติ ตโป ตปสฺสิโน ขนฺติ พลํ ว ยตีนํ ขนฺติ หิตสุขาวหา.

ขนฺติ ธีรสฺส ลงฺกาโร     ขนฺติ ตโป ตปสฺสิโน
ขนฺติ พลํ ว ยตีนํ           ขนฺติ หิตสุขาวหา.

ขันติ เป็นเครื่องประดับของนักปราชญ์ ขันติ เป็นตบะของผู้พากเพียร ขันติ เป็นกำลังของนักพรต ขันติ นำประโยชน์สุขมาให้.

ส.ม. 222.

ขันติ แปลว่า ความอดทน จัดเป็นคุณธรรมสำคัญที่อยู่ในหมวดธรรมอันทำให้งดงาม ซึ่งประกอบด้วย ขันติ คือความอดทน และโสรัจจะ คือความเสงี่ยม ธรรมสองประการนี้ช่วยขัดเกลากาย วาจา และใจให้สงบงดงาม เป็นที่เคารพและศรัทธาของผู้พบเห็น

ผู้ที่ประกอบด้วยขันติ เมื่อเผชิญกับอารมณ์ไม่น่าพอใจ เช่น ถูกด่าถูกว่า แม้ภายในจะมีความเจ็บใจเกิดขึ้น แต่ก็สามารถอดกลั้นไว้ได้ ไม่แสดงออกทางกาย วาจา หรือสีหน้า จิตใจยังคงรักษาความสงบได้ ไม่โต้ตอบหรือแสดงกิริยาหยาบคายออกมา

บุคคลเช่นนี้จึงเป็นผู้มีความงดงามทั้งภายในและภายนอก ไม่แสดงสีหน้าบึ้งตึง ไม่ทำกิริยาอาการเหมือนยักษ์หรือมาร แต่กลับมีท่าทีสงบ อ่อนโยน เป็นที่รักและน่าคบหา ผู้ที่อยู่ใกล้ย่อมรู้สึกสบายใจและอบอุ่นใจ ความอดทนจึงเปรียบเสมือนเครื่องประดับของนักปราชญ์

ในมุมของการปฏิบัติธรรม ผู้ที่บำเพ็ญเพียรเพื่อความพ้นทุกข์ ย่อมประสบอุปสรรคมากมาย เช่น ความเจ็บปวดเมื่อยล้าขณะนั่งภาวนา ความง่วง ความฟุ้งซ่าน หรือความยากลำบากต่าง ๆ หากไม่มีขันติ ย่อมถอดใจและล้มเลิกกลางคัน ไม่สามารถไปถึงเป้าหมายได้

แต่ผู้ที่มีความอดทน สามารถข่มใจต่อทุกขเวทนาได้ ฝืนความเหนื่อยล้าและความเจ็บปวดได้ ย่อมสามารถดำเนินการปฏิบัติไปได้อย่างต่อเนื่อง ความพากเพียรที่ประกอบด้วยขันติ จะเป็นปัจจัยให้บรรลุผลสำเร็จของการบำเพ็ญธรรมในที่สุด

พระภิกษุ สามเณร อุบาสก อุบาสิกา ผู้ปรารถนาพระนิพพาน ย่อมต้องถือเอาการปฏิบัติสมถกรรมฐานและวิปัสสนากรรมฐานเป็นวัตรปฏิบัติ ขันติจึงเป็นกำลังสำคัญที่ทำให้การบำเพ็ญเป็นไปอย่างมั่นคง เพราะต้องอดทนทั้งต่อความลำบาก ความเจ็บปวด ความเจ็บใจ และการรุกรานของกิเลส

หากบุคคลไม่สามารถอดทนต่ออำนาจกิเลสได้ เช่น เมื่อความโกรธ ความโลภ หรือความหลงเกิดขึ้น ก็จะถูกครอบงำและบงการให้ทำสิ่งที่ผิด แต่หากมีขันติคอยระงับใจ กิเลสก็ไม่อาจครอบงำได้ง่าย ความดีงามก็จะคงอยู่ และความก้าวหน้าในการปฏิบัติก็จะบังเกิดขึ้น

ขันติยังเป็นธรรมที่ช่วยสร้างความสุขทั้งแก่ตนเองและผู้อื่น ผู้มีขันติย่อมไม่สร้างความเดือดร้อน ไม่ทำให้คนรอบข้างเป็นทุกข์ มีแต่สร้างความสงบ ความสบายใจ และเป็นแบบอย่างที่ดีให้แก่สังคม ความอดทนเช่นนี้จึงเป็นประโยชน์ต่อหมู่ชนโดยรวม

ในทางโลก ผู้มีขันติย่อมประสบความสำเร็จในการทำงานและการดำเนินชีวิต เพราะไม่ย่อท้อต่อความลำบากและอุปสรรคต่าง ๆ ส่วนในทางธรรม ผู้มีขันติย่อมสามารถบำเพ็ญสมณธรรมให้บรรลุเป้าหมายได้

ดังนั้น ขันติหรือความอดทน จึงเป็นคุณธรรมสำคัญที่เป็นเครื่องประดับของผู้มีปัญญา ช่วยให้กาย วาจา ใจงดงาม ทำให้การบำเพ็ญเพียรเพื่อความพ้นทุกข์เป็นไปได้โดยราบรื่นและบรรลุเป้าหมาย และนำความสุขสงบมาสู่ทั้งตนเองและผู้อื่นอย่างแท้จริง.