วิเจยฺยทานํ สุคตปฺปสตฺถํ.
“การเลือกให้ อันพระสุคตทรงสรรเสริญ”
(สํ.ส. 15/30, ขุ.ชา.อฏฺฐก. 27/249, เปต. 26/197)
การให้ทานเป็นสิ่งที่ดีงาม แต่การ “เลือกให้” ก็เป็นสิ่งที่สำคัญไม่แพ้กัน เพราะการเลือกให้ หมายถึง การพิจารณาเลือกวัตถุทานของเราให้เหมาะสมกับผู้รับ หรือ “ปฏิคาหก” เพื่อให้การให้ทานครั้งนั้นเกิดผลบุญอย่างสูงสุด การให้โดยไม่พิจารณาอาจได้ผลน้อย แต่การให้โดยมีปัญญา ย่อมเกิดผลอานันต์เกินกว่าที่คาดคิด
ผู้ที่ควรแก่การรับทานที่สุด คือ พระสงฆ์สาวกขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า โดยเฉพาะพระอริยสงฆ์ หรือพระภิกษุผู้ปฏิบัติดี ปฏิบัติตรง ปฏิบัติควร ปฏิบัติชอบ เพราะท่านเหล่านี้เป็นผู้สละกิเลส มีใจบริสุทธิ์ และดำรงตนอยู่ในธรรม การถวายทานแก่พระสงฆ์ผู้ทรงศีลจึงเป็นทานที่มีอานิสงส์ยิ่งใหญ่
พระสงฆ์ถือเป็น “บุญเขต” หรือ “เนื้อนาบุญ” อันยอดเยี่ยมที่สุดในโลก หมายถึงแหล่งเพาะบุญที่ผู้ให้สามารถหว่านเมล็ดแห่งกุศลได้อย่างมั่นคง เมื่อถวายทานแก่พระสงฆ์ผู้มีศีล ย่อมเสมือนปลูกเมล็ดพันธุ์ในดินอันอุดมสมบูรณ์ ผลแห่งบุญย่อมเจริญงอกงามอย่างไม่มีประมาณ
ตรงกันข้าม หากให้ทานแก่ผู้ที่ไม่มีศีล ไม่ประพฤติดี บุญที่ได้ย่อมมีน้อย เปรียบเสมือนการปลูกพืชในดินที่แห้งแล้ง ถึงแม้จะพยายามเพียงใด ผลที่ได้ก็ไม่สมบูรณ์ เพราะพื้นฐานของผู้รับไม่อำนวยให้เกิดผลบุญอย่างเต็มที่ การเลือกผู้รับจึงเป็นสิ่งสำคัญยิ่งในการให้เพื่อหวังบุญกุศล
เปรียบเทียบให้เข้าใจง่ายๆ การเลือกให้ก็เหมือนการปลูกต้นไม้ ถ้าเรามีพืชพันธุ์ดีแต่เลือกปลูกในดินที่ไม่เหมาะสม พืชนั้นย่อมไม่เจริญงอกงาม แต่ถ้าเราปลูกในดินที่ดี มีน้ำและแสงแดดพอเหมาะ พืชนั้นก็จะเติบโตแข็งแรงและให้ผลอุดมสมบูรณ์ฉันใด การให้ทานแก่ผู้ทรงศีลก็ย่อมเกิดผลบุญมากฉันนั้น
ผู้มีปัญญาจึงย่อมไตร่ตรองก่อนให้เสมอ ไม่ใช่เพียงเลือกผู้รับเท่านั้น แต่ยังรวมถึงการเลือกวัตถุทานที่เหมาะสมด้วย เช่น การถวายสิ่งที่เป็นประโยชน์จริงต่อผู้รับ ไม่ฟุ่มเฟือยหรือสิ้นเปลืองโดยไร้ประโยชน์ การให้เช่นนี้เรียกว่า “ให้ทานด้วยปัญญา” ซึ่งเป็นทานอันประเสริฐ
การเลือกให้ไม่ได้หมายถึงความตระหนี่ แต่เป็นการใช้ปัญญากำกับจิตใจที่เปี่ยมด้วยศรัทธา เพื่อให้การให้ของเรามีผลสูงสุด ทั้งในด้านบุญกุศลและในด้านความสุขทางใจ ผู้ให้ย่อมได้ความอิ่มเอิบใจ ส่วนผู้รับก็ได้ประโยชน์ที่แท้จริงจากสิ่งนั้น
ดังนั้น ผู้ฉลาดพึงเลือกให้โดยพิจารณาด้วยปัญญา ให้แก่บุคคลผู้ทรงศีล ผู้ปฏิบัติดีปฏิบัติชอบ เพราะการให้ทานแก่ผู้มีคุณธรรมสูง ย่อมก่อให้เกิดผลบุญอันยิ่งใหญ่ เปรียบเหมือนการหว่านเมล็ดพันธุ์แห่งบุญลงในดินอันอุดมสมบูรณ์ ที่จะงอกงามเป็นผลแห่งความสุขทั้งในปัจจุบันและอนาคต.