อวิชฺชนิวุตา โปสา.
“คนทั้งหลาย ถูกอวิชชาหุ้มห่อไว้”
(วิ.จุล. 7/400, องฺ.จตุกฺก. 21/93)
อวิชชา คือ ความไม่รู้ ความไม่เข้าใจสรรพสิ่งตามความเป็นจริง เป็นการปิดบังปัญญาไม่ให้เห็นความจริงของโลกและชีวิต โดยเฉพาะการไม่รู้จักอริยสัจ 4 ไม่รู้จักว่าชีวิตเต็มไปด้วยทุกข์ ไม่รู้จักเหตุให้เกิดทุกข์ ไม่รู้จักความดับทุกข์ และไม่รู้จักหนทางที่จะนำไปสู่ความดับทุกข์ได้ เมื่อขาดความรู้ในสิ่งเหล่านี้ มนุษย์จึงวนเวียนอยู่ในวัฏฏะทุกข์โดยไม่รู้ทางออก
การไม่รู้จักทุกข์ คือ ไม่รู้ว่าชีวิตเต็มไปด้วยความแปรปรวน ความไม่แน่นอน ความผิดหวัง การพลัดพราก และความไม่สมหวังตามปรารถนา ส่วนการไม่รู้จักเหตุให้เกิดทุกข์ คือ การไม่รู้ว่าตัณหา ความอยากได้ อยากเป็น และอยากไม่ให้มี เป็นตัวก่อให้เกิดทุกข์ตามมา และการไม่รู้จักความดับทุกข์ คือ ไม่เข้าใจว่านิพพานเป็นสภาวะดับตัณหาได้อย่างสิ้นเชิง ไม่รู้ว่ามีความสงบหลุดพ้นที่แท้จริง
การไม่รู้จักหนทางให้ถึงความดับทุกข์ ก็คือไม่รู้จักมรรคมีองค์ 8 อันเป็นทางสายกลางที่พระพุทธเจ้าทรงตรัสสอนไว้ เมื่อไม่รู้หนทางที่ถูกต้อง จึงดำเนินชีวิตไปตามอำนาจตัณหาและกิเลส สร้างทุกข์ให้ตัวเองซ้ำ ๆ
พระพุทธองค์ทรงชี้ให้เห็นความจริงของสรรพสิ่งในโลกว่า ล้วนมีอยู่ในลักษณะสามประการที่เรียกว่า ไตรลักษณ์ คือ อนิจจัง ทุกขัง และอนัตตา อนิจจัง หมายถึง ความไม่เที่ยงแท้แน่นอน ทุกสิ่งล้วนเปลี่ยนแปลงอยู่เสมอ ไม่มีสิ่งใดคงที่ถาวร
ทุกขัง หมายถึง ความเป็นทุกข์ของสรรพสิ่ง เพราะสิ่งใดก็ตามที่แปรปรวนและไม่มั่นคง ย่อมนำความคับแค้นใจ ความไม่สมหวัง และความทุกข์มาสู่ผู้ที่ไปยึดติดพึ่งพิงสิ่งนั้น ไม่ว่าทรัพย์สินชื่อเสียง เกียรติยศ หรือแม้แต่ชีวิตร่างกาย ก็ล้วนเต็มไปด้วยความทุกข์
อนัตตา หมายถึง ความไม่ใช่ตัวตนที่แท้จริง ไม่มีสิ่งใดที่เราจะบังคับบัญชาได้ตามใจปรารถนา ร่างกายและจิตใจเปลี่ยนแปลงไปตามเหตุปัจจัย ไม่อยู่ในอำนาจการควบคุมของเรา แม้จะพยายามยึดถือให้เป็นของเรา ก็ไม่อาจทำได้
เมื่อไม่รู้จักไตรลักษณ์ ไม่เห็นความจริงตามที่เป็นอยู่ มนุษย์จึงเผลอไปคาดหวังว่าทุกสิ่งต้องเป็นไปตามความต้องการของตน แต่เมื่อความจริงไม่เป็นไปอย่างนั้น ก็เกิดความผิดหวังและเป็นทุกข์ขึ้นมา ทุกข์ที่เกิดขึ้นเช่นนี้ ล้วนมีรากเหง้ามาจากความไม่รู้คืออวิชชา
ทางออกจากอวิชชาอยู่ที่การเจริญปัญญา เห็นสรรพสิ่งตามความเป็นจริง ฝึกฝนตนเองให้รู้จักพิจารณาชีวิตและโลกตามความเป็นจริง เจริญสติอยู่กับปัจจุบัน มองสิ่งต่าง ๆ โดยไม่ยึดติด เมื่อปัญญาเกิดขึ้น ความหลงผิดก็จะค่อย ๆ ลดลง.
ดังนั้น การเพียรพยายามขจัดอวิชชาด้วยการเจริญปัญญา จึงเป็นสิ่งจำเป็นสำหรับชีวิต เพราะอวิชชายิ่งน้อยลงเท่าใด ความทุกข์ก็จะน้อยลงตามไปเท่านั้น และเมื่อปัญญาเจริญเต็มที่ ก็จะสามารถทำลายอวิชชาได้สิ้นเชิง เข้าถึงความดับทุกข์ได้ในที่สุด.