วาริโชว ถเล ขิตฺโต โอกโมกตอุพฺพโต ปริผนฺทติทํ จิตฺตํ มารเธยฺยํ ปหาตเว.

วาริโชว ถเล ขิตฺโต     โอกโมกตอุพฺพโต
ปริผนฺทติทํ จิตฺตํ         มารเธยฺยํ ปหาตเว.

จิตนี้ถูกยกขึ้นจากอาลัยคือกามคุณ เพื่อละที่ตั้งแห่งมาร ย่อมดิ้นรนเหมือนปลาถูกจับขึ้นจากน้ำโยนไปบนบกฉะนั้น.

(พุทฺธ) ขุ.ธ. 25/19.

การปฏิบัติกรรมฐานเป็นหนทางสำคัญที่จะพาบุคคลเข้าสู่ความพ้นทุกข์ เป็นวิถีแห่งการยกจิตให้สูงขึ้นจากอำนาจของกามคุณทั้งหลาย และเป็นแนวทางที่จะทำให้เป็นอิสระจากอำนาจของมารคือกิเลสตัณหา อย่างไรก็ตาม การปฏิบัติกรรมฐานนั้นไม่ใช่เรื่องง่าย ต้องอาศัยความเพียร ความอดทน และความตั้งใจจริงอย่างยิ่ง

โดยธรรมชาติแล้ว จิตของคนเราคลุกคลีอยู่กับกามคุณมาตั้งแต่เกิด ถูกกามคุณหล่อเลี้ยงและโอบอุ้มไว้เสมอ จนทำให้จิตคุ้นเคยและยึดติดอยู่กับกามคุณเหล่านั้น เปรียบได้กับบุตรธิดาที่คุ้นเคยกับมารดาบิดาผู้ให้กำเนิด

ความคุ้นเคยของจิตกับกามคุณนั้น ก็เหมือนเหล่ามัจฉาปลาน้อยใหญ่ที่คุ้นเคยกับน้ำ น้ำคือสิ่งที่ปลาอาศัยอยู่ตั้งแต่เกิด เป็นสิ่งที่ปลาใช้หล่อเลี้ยงชีวิต ขาดเสียไม่ได้

เมื่อปลาเกิดในน้ำ อยู่ในน้ำมาตลอดชีวิต หากวันหนึ่งถูกจับขึ้นมาบนบก ย่อมทนอยู่ไม่ได้ ปลาจะต้องตะเกียกตะกายดิ้นรนหาน้ำ เพราะหากขาดน้ำเสียแล้ว ย่อมไม่สามารถมีชีวิตอยู่ได้

จิตของมนุษย์ก็เช่นเดียวกัน เมื่อคุ้นเคยกับกามคุณมาตั้งแต่เกิด หากมีใครพยายามฝึกจิตด้วยกรรมฐานเพื่อถอนจิตขึ้นจากกามคุณ ย่อมเป็นธรรมดาที่จิตจะดิ้นรน ตะเกียกตะกายหวนกลับเข้าหากามคุณที่คุ้นเคย ราวกับว่าหากขาดกามคุณเสียแล้วก็จะตายลงตรงนั้น

แต่ปลากับน้ำ และจิตกับกามคุณนั้น มีความแตกต่างที่สำคัญอยู่อย่างหนึ่ง คือปลาขาดน้ำแล้วจะต้องตายจริง ๆ แต่จิตของมนุษย์แม้จะขาดกามคุณ ก็ไม่ถึงตาย เพียงแต่ต้องเผชิญกับความดิ้นรนของจิตเท่านั้น

ดังนั้น ผู้ที่ปฏิบัติกรรมฐานแล้วรู้สึกว่าจิตกระสับกระส่าย ดิ้นรน หวาดหวั่น เหมือนจะเป็นจะตาย ก็อย่าได้กังวลไป นั่นมิใช่ความผิดพลาด หากแต่เป็นธรรมดาของจิตที่ถูกกามคุณหล่อเลี้ยงมานานจนติดเป็นนิสัย

สิ่งที่พึงทำคือใช้ความเพียร ความอดทน และความอดกลั้น ฝืนต่อธรรมชาติเดิมของจิต ตั้งใจมั่นในกรรมฐาน ไม่ยอมแพ้ต่อความดิ้นรนและแรงดึงดูดของกามคุณที่พยายามฉุดรั้งไว้

ในระยะแรก การฝึกเช่นนี้อาจเป็นเรื่องยากและเหน็ดเหนื่อย เพราะจิตยังคุ้นชินกับกามคุณ แต่หากเพียรพยายามอย่างต่อเนื่อง ความคุ้นชินนั้นก็จะค่อย ๆ ลดลง จิตจะเริ่มห่างจากกามคุณได้มากขึ้นเรื่อย ๆ

เมื่อถึงจุดที่จิตหลุดออกจากอำนาจของกามคุณ ความยากลำบากในการปฏิบัติกรรมฐานก็จะค่อย ๆ คลายตัวลง กลายเป็นการปฏิบัติที่ราบรื่นและมั่นคงขึ้นเรื่อย ๆ และท้ายที่สุด บุคคลก็จะสามารถเข้าถึงผลสูงสุดของการปฏิบัติกรรมฐาน คือความพ้นทุกข์ และบรรลุพระนิพพานได้ในที่สุด.