มา โกธสฺส วสํ คมิ.
“อย่าลุอำนาจความโกรธ”
(ขุ.ชา.ทุก. 27/69)
ความโกรธเป็นอารมณ์ที่เกิดขึ้นได้ง่ายในชีวิตประจำวัน ไม่ว่าจะมาจากการถูกขัดใจ การถูกตำหนิ หรือไม่สมหวังในสิ่งที่ต้องการ แต่สิ่งที่น่ากลัวกว่าการเกิดความโกรธ ก็คืออำนาจของมันที่ทำให้จิตใจมืดบอด ปิดกั้นการทำงานของปัญญาโดยสิ้นเชิง
เมื่อความโกรธเกิดขึ้น ปัญญาย่อมถูกบดบัง มองสิ่งต่าง ๆ ไม่ทะลุปรุโปร่ง สิ่งที่ควรเห็นชัดก็กลับเห็นไม่ชัด สิ่งที่ควรพิจารณาด้วยเหตุผลก็กลับถูกกลบด้วยอารมณ์ร้อน ผลคือความคิด การพูด และการกระทำเต็มไปด้วยความผิดพลาด
นอกจากนี้ ความโกรธยังปิดบังกุศลธรรม ทำให้ความดีทั้งหลายที่เคยมีอันตรธานไปชั่วขณะ แล้วแทนที่ด้วยอกุศลธรรม เช่น ความหยาบคาย ความพยาบาท ความอาฆาต และความอยากทำลายล้าง ซึ่งพร้อมจะผลักดันให้เกิดการกระทำที่ผิดพลาดได้เสมอ
บุคคลที่ตกอยู่ใต้อำนาจความโกรธ จึงเปรียบเสมือนคนที่เสียการควบคุมตนเอง กลายเป็นผู้ถูกความโกรธบงการ ยิ่งโกรธมากเท่าไร ยิ่งถูกครอบงำมากเท่านั้น จนกลายเป็นเพียงเครื่องมือของโทสะ โดยไม่รู้ตัว
เมื่อทำตามอำนาจของความโกรธ กรรมที่เกิดขึ้นย่อมเป็นอกุศลกรรมเสมอ เพราะความโกรธไม่เคยสั่งให้ทำสิ่งดี แต่กลับสั่งให้พูดคำหยาบ สั่งให้ด่าทอ สั่งให้ทำร้ายร่างกาย หรือแม้แต่สั่งให้ฆ่าคนอื่นเพื่อสนองไฟโทสะในใจ
อกุศลกรรมเหล่านี้เองที่จะย้อนกลับมาสร้างความฉิบหาย ทั้งแก่ตนเองและผู้อื่น ผลเสียอาจเกิดขึ้นทั้งในทางโลก เช่น การถูกลงโทษตามกฎหมาย สูญเสียชื่อเสียง สูญเสียมิตรภาพ หรือในทางธรรม เช่น การสั่งสมบาปกรรมที่นำไปสู่ความทุกข์ในอนาคต
ดังนั้น พระพุทธเจ้าจึงสอนให้ใช้ ขันติธรรม คือความอดทนอดกลั้น เป็นเกราะกำบังใจ เมื่อความโกรธเกิดขึ้น เราควรตั้งสติและใช้ขันติคอยข่มไว้ ไม่ปล่อยให้มันลุกลาม เพราะถ้าข่มไว้ได้ ความโกรธก็จะอ่อนกำลังลง และไม่สามารถบงการจิตใจเราได้
ผู้ที่มีขันติธรรมประจำใจ จึงไม่ตกเป็นทาสของความโกรธ ไม่สร้างกรรมชั่วร้ายตามอำนาจของมัน และย่อมไม่ต้องเผชิญกับความฉิบหายที่เกิดจากโทสะ ตรงกันข้าม ยังสามารถรักษาจิตให้ผ่องใส และดำเนินชีวิตไปในทางที่ถูกต้องและสงบเย็นได้.