อิจฺฉา หิ อนนฺตโคจรา.
“ความอยาก มีอารมณ์หาที่สุดมิได้เลย”
(ขุ.ชา.ทุก. 27/94)
ตัณหา คือความทะยานอยากในจิตใจของสรรพสัตว์ทั้งหลาย เป็นความอยากที่ไม่มีที่สิ้นสุด มีทั้งอยากได้โน่นอยากได้นี่ อยากเป็นโน่นอยากเป็นนี่ และอยากหลุดพ้นจากสภาวะที่ไม่พอใจ ความอยากเหล่านี้เกิดขึ้นอยู่ตลอดเวลา แม้วันหนึ่งจะดับไป แต่วันต่อมาก็เกิดขึ้นใหม่ ไม่มีวันสิ้นสุด
ตัณหานี้เป็นแรงผลักดันที่ทำให้สัตว์โลกต้องเวียนว่ายตายเกิดอยู่ในสังสารวัฏ ความทะยานอยากทำให้ต้องดิ้นรนแสวงหา ไม่เคยรู้จักพอใจ หรือสงบใจได้แม้เพียงชั่วครู่ เปรียบเสมือนไฟที่ลุกโชนอยู่ในใจ ยิ่งเติมเชื้อก็ยิ่งโหมแรงขึ้น
ไม่มีใครสามารถคาดเดาได้ว่า ตัณหาในใจสรรพสัตว์จะสิ้นสุดเมื่อใด หรือจะจบลงตรงไหน แม้แต่แม่น้ำสายใหญ่ก็ยังสามารถเต็มได้ด้วยน้ำฝนที่ตกลงมาไม่ขาดสาย แต่ตัณหาในใจสัตว์โลกนั้น ไม่มีวันเต็ม ไม่มีวันที่จะอิ่ม ไม่ว่าจะได้สิ่งใดมามากมายเพียงใด ใจก็ยังคงโหยหาอยู่เสมอ
พระพุทธองค์ทรงแสดงหนทางให้ดับตัณหาได้ นั่นคือการปฏิบัติตาม อริยมรรคมีองค์ 8 และเจริญ วิปัสสนากรรมฐาน ตามแนวทาง สติปัฏฐาน 4 การปฏิบัติเช่นนี้เป็นหนทางให้เกิดปัญญาเห็นความจริงแห่งสรรพสิ่ง และความไม่เที่ยงแท้ของสิ่งทั้งปวง
การเจริญวิปัสสนากรรมฐานตามสติปัฏฐาน 4 จะช่วยให้จิตเห็นแจ้งถึงความเกิดขึ้น ตั้งอยู่ และดับไปของรูป เวทนา จิต และธรรม เมื่อเห็นความจริงเช่นนี้ ตัณหาที่เคยครอบงำใจจึงค่อย ๆ อ่อนกำลังลง จนสามารถดับสิ้นไปได้
ผู้ที่มุ่งหวังจะพ้นจากอำนาจของตัณหา ต้องปฏิบัติอย่างจริงจัง ตั้งใจ และต่อเนื่อง ต้องอาศัยความเพียรอย่างยิ่งยวด ไม่ประมาท และไม่ละทิ้งการปฏิบัติ แม้จะยากและต้องใช้เวลา แต่ก็เป็นหนทางเดียวที่จะถึงความพ้นทุกข์อย่างแท้จริง
ต้องเพียรพยายามเจริญวิปัสสนาอย่างต่อเนื่อง จนเกิด วิปัสสนาญาณ ที่สามารถเห็นสภาวธรรมทั้งหลายตามความเป็นจริง ความเห็นแจ้งนี้ทำให้ใจปลดปล่อยจากการยึดมั่นถือมั่นในตัณหาได้อย่างเด็ดขาด
เมื่อปัญญาเกิดเต็มที่และตัณหาสิ้นไป ผู้ปฏิบัติจะเข้าถึงภาวะความเป็นอริยะขั้นสูงสุด คือ พระอรหันต์ ผู้ปราศจากตัณหาและกิเลสทุกชนิด ไม่ต้องเวียนว่ายตายเกิดอีกต่อไป เป็นผู้ถึงฝั่งแห่งพระนิพพาน ซึ่งเป็นความสุขที่แท้จริงและยั่งยืน
ดังนั้น หากผู้ใดปรารถนาจะทำลายตัณหาให้สิ้นซาก จะต้องปฏิบัติอย่างจริงจังตามอริยมรรคมีองค์ 8 ด้วยความเพียรยิ่งยวด ตั้งใจเต็มที่ และไม่ประมาท หนทางอื่นที่จะนำไปสู่ความพ้นทุกข์อย่างสมบูรณ์ได้ นอกเหนือจากนี้ไม่มี.