ผนฺทนํ จปลํ จิตฺตํ ทุรกฺขํ ทุนฺนิวารยํ อุชุํ กโรติ เมธาวี อุสุกาโรว เตชนํ.

ผนฺทนํ จปลํ จิตฺตํ     ทุรกฺขํ ทุนฺนิวารยํ
อุชุํ กโรติ เมธาวี      อุสุกาโรว เตชนํ.

คนมีปัญญา ทำจิตที่ดิ้นรน กวัดแกว่ง รักษายาก ห้ามยาก ให้ตรงได้ เหมือนช่างศรทำลูกศรให้ตรงฉะนั้น.

(พุทฺธ) ขุ.ธ. 25/19.

โดยธรรมดา ช่างที่ทำลูกศรย่อมต้องทำให้ลูกศรนั้นตรง เพราะหากลูกศรโค้งงอ ก็ไม่สามารถนำไปใช้งานได้ ไม่อาจยิงไปให้ตรงเป้าหมายได้ ความตรงของลูกศรจึงเป็นสิ่งสำคัญที่สุดในการใช้งาน

จิตของมนุษย์ทั้งหลายก็เปรียบได้กับลูกศร หากไม่ตรงเสียแล้ว ย่อมไม่สามารถพาเจ้าของไปสู่เป้าหมายที่ถูกต้องได้ จิตที่ตรงคือจิตที่มุ่งไปสู่คุณงามความดี แต่จิตโดยธรรมชาติกลับมิได้เป็นเช่นนั้นตั้งแต่แรกเริ่ม

โดยพื้นฐาน จิตของคนเรามักถูกกิเลสครอบงำ เป็นจิตที่ดิ้นรนแสวงหาสิ่งน่าพึงพอใจตามอำนาจของกิเลส เป็นจิตที่กวัดแกว่ง ซัดส่ายไปตามอารมณ์ต่ำ ๆ ต่าง ๆ ไม่มั่นคง และยากที่จะรักษาให้ตั้งมั่นอยู่ในคุณงามความดีได้

ธรรมชาติของจิตนี้ จึงถูกเปรียบไว้เหมือนน้ำที่มีปกติไหลลงสู่ที่ต่ำอยู่เสมอ เป็นสภาพที่ห้ามได้ยาก คือการห้ามจิตไม่ให้ไหลไปสู่บาปอกุศลทั้งหลาย เป็นสิ่งที่ต้องอาศัยความเพียรและการฝึกฝนอย่างยิ่ง

เพราะเหตุนี้ ผู้มีปัญญาทั้งหลายจึงหมั่นพยายามควบคุมจิต ทำให้จิตหยุดดิ้นรน ไม่กวัดแกว่งไปตามอำนาจกิเลส รักษาให้คงมั่นอยู่ในคุณงามความดี และห้ามจิตจากการไหลไปสู่อารมณ์ชั่วทั้งหลาย

การกระทำเช่นนี้เรียกว่า “ทำจิตให้ตรง” หรือ “ทำจิตให้หมดพยศ” เปรียบได้กับการฝึกม้าที่พยศ เมื่อฝึกจนม้าหมดพยศแล้ว ม้าก็จะเป็นสัตว์ที่ใช้งานได้ดีฉันใด จิตที่ได้รับการฝึกจนตรงและหมดพยศแล้ว ก็ย่อมเป็นจิตที่สร้างประโยชน์ได้ฉันนั้น

วิธีการที่จะทำให้จิตตรงได้ คือการฝึกจิตให้อยู่ในอำนาจ ด้วยการเจริญสมถกรรมฐานและวิปัสสนากรรมฐาน สมถะช่วยให้จิตสงบมั่นคง ไม่ฟุ้งซ่าน ส่วนวิปัสสนาทำให้เกิดปัญญา เห็นสิ่งทั้งหลายตามความเป็นจริง

เมื่อบุคคลหมั่นเจริญกรรมฐานทั้งสองประการดังกล่าว จิตก็จะค่อย ๆ ลดความฟุ้งซ่านลง ไม่หลงมัวเมาในสิ่งลวงโลก ไม่ถูกกิเลสชักจูงให้ทำบาปอกุศลอีกต่อไป กลับตั้งมั่นอยู่ในคุณงามความดีได้อย่างมั่นคง

จิตที่ตรงต่อคุณงามความดีนี้ ย่อมนำพาชีวิตไปสู่ความสุขความเจริญ เป็นจิตที่สร้างประโยชน์ทั้งแก่ตนเองและผู้อื่น ก่อให้เกิดความสงบ ความผ่องใส และเป็นหลักประกันให้ชีวิตดำเนินไปในทางที่ดีได้

ท้ายที่สุด จิตที่ตรงแล้ว ย่อมยังประโยชน์แก่บุคคลทั้งในโลกนี้ คือความสุข ความเจริญ และในโลกหน้า คือการไปสู่สุคติภูมิ และยังสามารถเป็นหนทางให้ถึงประโยชน์อย่างยิ่ง คือพระนิพพาน อันเป็นความดับทุกข์สิ้นเชิงอย่างแท้จริง.