สีลสมาธิคุณานํ ขนฺติ ปธานการณํ
สพฺเพปิ กุสลา ธมฺมา ขนฺตฺยาเยว วฑฺฒนฺติ เต.ขันติ เป็นประธาน เป็นเหตุ แห่งคุณคือศีลและสมาธิ กุศลธรรมทั้งปวง ย่อมเจริญเพราะขันติเท่านั้น.
ส.ม. 222.
ขันติ เป็นคุณธรรมสำคัญที่เป็นเหตุให้กุศลธรรมทั้งหลายเกิดขึ้น เพราะหากบุคคลขาดขันติแม้เพียงอย่างเดียว การบำเพ็ญคุณธรรมอื่น ๆ ก็ยากที่จะสำเร็จได้ ขันติจึงเปรียบเสมือนรากฐานที่คอยค้ำจุนการปฏิบัติทุกด้าน ทั้งทางโลกและทางธรรม
การรักษาศีลให้สมบูรณ์ต้องอาศัยขันติเป็นตัวขับเคลื่อน ศีลคือการควบคุมกายและวาจาให้อยู่ในความดีงาม แต่เบื้องหลังการควบคุมนั้นคือความอดทนอดกลั้นต่ออารมณ์และแรงกระตุ้นที่ผลักดันให้ทำผิดศีล หากไม่มีขันติ ศีลก็ไม่อาจตั้งอยู่ได้
เมื่อเกิดอารมณ์โกรธจัด เช่น มีคนมาด่าว่าหรือทำร้าย ความโกรธจะผลักดันให้เราอยากทำร้ายตอบ หากขาดขันติยับยั้ง ก็อาจเผลอทำให้ผู้อื่นถึงแก่ชีวิต กลายเป็นการผิดศีลข้อแรกทันที ดังนั้น การอดทนต่ออำนาจของโทสะ คือหัวใจที่จะทำให้เรารักษาศีลข้อนี้ให้บริสุทธิ์ได้
ในทำนองเดียวกัน เมื่อเกิดความโลภ อาจมีแรงผลักดันให้ลักขโมยหรือฉ้อโกง หากไม่มีขันติคอยข่มใจ ก็ย่อมทำผิดศีลข้อสองได้ง่าย หรือแม้แต่ในเรื่องกามคุณ หากไม่อดทนอดกลั้น ก็อาจละเมิดศีลข้อสามได้เช่นกัน จะเห็นว่าศีลทุกข้อสัมพันธ์กับขันติอย่างแนบแน่น
การเจริญสมาธิก็ต้องอาศัยขันติเป็นกำลังสนับสนุน เพราะในการปฏิบัติกรรมฐานย่อมเกิดทุกขเวทนาทั้งทางกายและทางใจ ความปวดเมื่อย ความง่วง ความฟุ้งซ่าน ล้วนเป็นอุปสรรคสำคัญ หากไม่มีขันติอดทนต่อสิ่งเหล่านี้ ก็จะเลิกปฏิบัติกลางคัน ทำให้สมาธิไม่อาจตั้งมั่นได้
ผู้ที่มีขันติ ย่อมสามารถฝืนทนต่อทุกขเวทนาในระหว่างปฏิบัติ ไม่ล้มเลิกแม้จะเจ็บปวดหรือหงุดหงิด ความอดทนเช่นนี้เป็นพลังที่ช่วยให้การภาวนาก้าวหน้า สมาธิย่อมเกิดขึ้น จิตก็สงบ และเป็นพื้นฐานนำไปสู่ปัญญาต่อไป
ไม่เพียงเท่านั้น การบำเพ็ญกุศลธรรมอื่น ๆ เช่น การทำทาน การรักษาศีล การฟังธรรม การเจริญภาวนา หรือการช่วยเหลือผู้อื่น ย่อมประสบอุปสรรคอยู่เสมอ อาจเหน็ดเหนื่อย ขาดกำลังใจ หรือถูกขัดขวาง หากไม่มีขันติ บุคคลก็อาจล้มเลิกกลางทาง ไม่สามารถทำภารกิจนั้น ๆ ให้สำเร็จได้
ในทางกลับกัน ผู้มีขันติจะสามารถฝ่าฟันอุปสรรคเหล่านั้นได้ จึงทำให้การบำเพ็ญกุศลธรรมทั้งหลายสำเร็จสมบูรณ์ ความอดทนจึงไม่ใช่เพียงคุณธรรมธรรมดา แต่เป็นแรงผลักดันที่ช่วยสร้างและรักษาคุณงามความดีทุกประการให้ตั้งมั่น
จึงกล่าวได้ว่า ขันติเปรียบเหมือนรากแก้วของต้นไม้ใหญ่ หากรากแข็งแรง ต้นไม้ย่อมมั่นคง ไม่ล้มง่าย แม้จะถูกลมแรงพัดกระหน่ำ ฉันใดก็ฉันนั้น หากบุคคลมีขันติเป็นรากฐาน คุณธรรมอื่น ๆ ย่อมมั่นคงและเจริญงอกงามได้
โดยสรุป ขันติคือความอดทน เป็นสาเหตุและเป็นเครื่องสนับสนุนคุณธรรมและกุศลธรรมทั้งปวง ผู้ที่บำเพ็ญขันติย่อมสามารถรักษาศีล เจริญสมาธิ และบำเพ็ญบารมีได้อย่างสมบูรณ์ และย่อมดำเนินไปบนหนทางแห่งความเจริญและความพ้นทุกข์ได้อย่างแท้จริง.