ตณฺหา ชเนติ ปุริสํ จิตฺตมสฺส วิธาวติ
สตฺโต สํสารมาปาทิ ทุกฺขา น ปริมุจฺจติ.ตัณหายังคนให้เกิด จิตของเขาย่อมวิ่งพล่าน สัตว์ยังท่องเที่ยวไป จึงไม่พ้นจากทุกข์.
(พุทฺธ) สํ.ส. 15/51.
ตัณหา หรือความทะยานอยาก เป็นปัจจัยสำคัญที่ทำให้สัตว์โลกต้องเวียนว่ายตายเกิดอยู่ในสังสารวัฏ เมื่อมีตัณหา จิตใจก็ย่อมกระสับกระส่าย ไม่หยุดนิ่ง สัตว์โลกจึงยังคงท่องเที่ยวไปในภพภูมิต่าง ๆ และไม่พ้นจากทุกข์
ตัณหา หมายถึง ความอยาก ความกระหาย ความทะยานที่ไม่รู้จักพอ มีทั้งความอยากในกามคุณ ความอยากเป็นนั่นเป็นนี่ และความอยากไม่ให้มีสิ่งที่ไม่ชอบ ตัณหานี้เป็น “สมุทัย” ในอริยสัจ 4 ซึ่งเป็นเหตุให้เกิดทุกข์ ตัณหาไม่ใช่เพียงความปรารถนาทั่วไป แต่เป็นความดิ้นรนที่ก่อให้เกิดความผูกพันและการเวียนว่ายในสังสารวัฏ
พระพุทธเจ้าทรงสอนว่า การเกิดใหม่ในภพชาติใด ๆ ไม่ได้เกิดขึ้นโดยบังเอิญ แต่มีรากเหง้ามาจากตัณหาและอวิชชา เมื่อจิตยังเต็มไปด้วยความอยาก ความยึดติด ก็ย่อมต้องแสวงหาที่เกิดใหม่อย่างไม่รู้จักจบสิ้น ดังนั้น ตัณหาคือพลังที่ผลักดันให้สัตว์โลกกลับมาเกิดซ้ำแล้วซ้ำเล่า
เมื่อใจถูกเผาด้วยความอยาก มันจะไม่สงบอยู่กับปัจจุบัน แต่จะวิ่งวุ่นหาสิ่งที่จะสนองความต้องการ บางครั้งก็ย้อนคิดถึงอดีต บางครั้งก็กังวลถึงอนาคต ความคิดไม่หยุดนิ่ง เพราะมีความอยากเป็นแรงผลักดัน จิตจึงเหมือนน้ำที่กระเพื่อม ที่ไม่เคยสงบนิ่งแม้แต่วินาทีเดียว
คำว่า “สัตว์ยังท่องเที่ยวไป” หมายถึงการเวียนว่ายตายเกิดในภพภูมิต่าง ๆ ตามแรงกรรมที่ตนเองได้สั่งสมไว้ ไม่มีที่สิ้นสุดเหมือนนักเดินทางที่ไม่มีวันถึงปลายทาง ตัณหาจึงเปรียบเหมือนเชือกที่ผูกสัตว์โลกให้ติดอยู่กับการเวียนว่ายตายเกิดในวัฏสงสาร
เมื่อจิตยังถูกตัณหาครอบงำ สัตว์โลกย่อมไม่พ้นจากความทุกข์ ทุกข์ในพระพุทธศาสนาหมายถึงสภาวะที่ถูกบีบคั้น ไม่เที่ยง และไม่อยู่ในอำนาจบังคับบัญชา ไม่ว่าจะเป็นการเกิด แก่ เจ็บ ตาย หรือแม้แต่ความสุขชั่วคราวที่เรายึดถือไว้ ก็ล้วนมีความเสื่อมสลายเป็นที่สุด ตัณหาจึงเป็นรากเหง้าแห่งความทุกข์ทั้งปวง
เมื่อหันกลับมาดูชีวิตจริง เราจะเห็นว่าทุกความเหน็ดเหนื่อย การแสวงหา การแข่งขัน มักมีตัณหาเป็นแรงผลักอยู่เบื้องหลัง ไม่ว่าจะเป็นการอยากได้ชื่อเสียง เงินทอง ตำแหน่ง หรือแม้แต่การอยากให้ผู้อื่นเข้าใจตนเอง ความอยากเหล่านี้ก่อให้เกิดความไม่พอใจเมื่อไม่ได้ดั่งหวัง และความกระวนกระวายเมื่อได้แล้วแต่กลัวเสียไป
สิ่งที่พระพุทธเจ้าทรงแนะนำคือการฝึกสติ สมาธิ และปัญญา เพื่อให้เราเห็นความจริงของจิตว่า มันกำลังถูกตัณหาผลักไปทางไหน เมื่อมีสติรู้เท่าทัน ความวิ่งพล่านของใจก็จะลดลง เมื่อสมาธิเกิดขึ้น ใจก็จะสงบ และเมื่อปัญญาเกิดขึ้น เราจะเห็นความจริงของตัณหาว่าไม่ควรไปยึดถือ
หนทางที่จะดับทุกข์ได้คือการดับตัณหา ซึ่งก็คือการบรรลุนิพพาน มรรคมีองค์ 8 เป็นเส้นทางสายกลางที่พระพุทธองค์ทรงแสดงไว้ เพื่อทำให้ตัณหาลดลง จนกระทั่งดับสิ้น เมื่อไม่มีตัณหา ก็ไม่มีการเกิดใหม่ และเมื่อไม่มีการเกิด สัตว์ทั้งหลายก็จะพ้นจากความทุกข์ทั้งปวงได้อย่างแท้จริง
ตราบใดที่เรายังปล่อยให้ความอยากครอบงำ จิตใจก็จะไม่หยุดนิ่งและยังคงเวียนว่ายอยู่ในวัฏฏะทุกข์ การปฏิบัติธรรมคือหนทางเดียวที่จะคลายและดับตัณหาได้ เมื่อเข้าใจและลงมือปฏิบัติจริงจนสามารถดับตัณหาได้หมดสิ้น ชีวิตก็จะเบาสบาย มีอิสรภาพ และก้าวไปสู่ความพ้นทุกข์ตามที่พระพุทธองค์ทรงสอนไว้ได้.