ฌาน 2

ฌาน หมายถึง ความแน่วแน่แห่งจิต ภาวะจิตที่เพ่งอารมณ์จนแน่วแน่ หรือภาวะที่จิตสงบนิ่งเป็นสมาธิขั้นอัปปนา ซึ่งเป็นสมาธิขั้นสูงสุด เกิดจากการเจริญสมถกรรมฐาน ฌาน แบ่งเป็น 2 ประเภท คือ

1. รูปฌาน ฌานมีรูปธรรมเป็นอารมณ์
2. อรูปฌาน ฌานมีอรูปธรรมเป็นอารมณ์

รูปฌาน

รูปฌาน ฌานมีรูปธรรมเป็นอารมณ์ หรือ ฌานที่เป็นรูปาวจร ได้แก่ ฌานที่เกิดจากการเพ่งสิ่งที่เป็นรูปธรรม เช่น กสิณ 10 อสุภะ 10 เป็นต้น เป็นอารมณ์ ประกอบด้วย

1. ปฐมฌาน: ประกอบด้วย วิตก วิจาร ปีติ สุข เอกัคคตา
2. ทุติยฌาน: ประกอบด้วย ปีติ สุข เอกัคคตา (ไม่มีวิตก วิจาร)
3. ตติยฌาน: ประกอบด้วย สุข เอกัคคตา (ไม่มีปีติ)
4. จตุตถฌาน: ประกอบด้วย อุเบกขา เอกัคคตา (ไม่มีสุข)

อรูปฌาน

อรูปฌาน ฌานมีอรูปธรรมเป็นอารมณ์ หรือ ฌานที่เป็นอรูปาวจร ได้แก่ ฌานที่เกิดจากการเพ่งสิ่งที่ไม่มีรูป เช่น อากาศ วิญญาณ เป็นต้น เป็นอารมณ์ ประกอบด้วย

• อากาสานัญจายตนะฌาน: ฌานที่เน้นอากาศ (ความว่าง)
• วิญญาณัญจายตนะฌาน: ฌานที่เน้นวิญญาณ (ความรู้)
• อากิญจัญญายตนฌาน: ฌานที่เน้นความไม่มี
• เนวสัญญานาสัญญายตนะฌาน: ฌานที่เน้นความไม่มีทั้งความรู้สึกและความรับรู้

ข้อเปรียบเทียบระหว่างรูปฌานและอรูปฌาน

• รูปฌาน เป็นฌานที่มีรูปธรรมเป็นอารมณ์ รูปธรรม หมายถึง สิ่งที่เรามองเห็น จับต้องได้ สัมผัสได้ เช่น ลมหายใจ แสง
• อรูปฌาน เป็นฌานที่มีอรูปธรรมเป็นอารมณ์ อรูปธรรม หมายถึง สิ่งที่เรามองไม่เห็น จับต้องไม่ได้ สัมผัสไม่ได้ เช่น อากาศ ความว่าง ความรู้

ประโยชน์ของฌาน

1. ช่วยให้จิตสงบ มั่นคง
2. ช่วยให้มีสติปัญญาเฉียบแหลม
3. ช่วยระงับกิเลสให้สงบลง
4. ช่วยให้พ้นจากทุกข์